In het schilderijenrestauratie-atelier van het Kröller Muller Museum zijn voor het eerst in Nederland proefopnames gemaakt van een aantal schilderijen met een nieuw apparaat voor Nabije Infrarood-reflectografie. Het apparaat, de XS Infrarood camera (320 x 256 pixels) van Xenics, is de kleinste in z’n soort en meet slechts ca 8 cm3. Het opereert met een golflengte van 0.9 – 1.7 μm (met opzetring). Voor het maken van opnames zijn een PC(laptop) en halogeenlamp nodig. Geselecteerd zijn die schilderijen waarbij al eerder was geconstateerd, dat er onder de bovenste, zichtbare verflaag iets anders verborgen zit.

 

Het schilderij van Paul Gabriël, De Molen uit 1854 heeft op de voorgrond een rustige waterpartij. 
Met het blote oog is echter vaag te zien, dat onder de verflaag van het water iets met andere vormen schemert.

De proefopnames met IRr maakten voor het eerst zichtbaar, dat Gabriël daar eerst een boot heeft getekend, die hij later heeft weggeschilderd. Op de boot staan twee mannen en twee runderen.

Twee elkaar overlappende IRr opnames van de voorgrond met het overschilderde tafereeltje. De weggeschilderde boot is duidelijk te zien. Mannen met breed gerande hoeden duwen de boot met lange stokken voort. Twee runderen staan op de boot met hun horens naar rechts.



 

 

Op het schilderij Stilleven in een kast, dat een onbekende Belg schilderde, is met het blote oog zichtbaar, dat hij eerst een raster heeft getekend voordat hij begon te schilderen. Dergelijke zogenaamde ‘kwadraatnetten’ waren traditionele hulpmiddelen om een voorbeeld te kopiëren. Met IRr-opname werd dit raster nog veel duidelijker. Maar ook andere vormen van voortekening werden nu zichtbaar, zoals arceringen en andere details. Het hele stilleven blijkt gedetailleerd te zijn voorgetekend en daarna onveranderd uitgevoerd in verf, zonder enig pentiment.

Details als voorbeeld:
links: de kaars links onder het centrum 
rechts: IRr-opname van diezelfde kaars met een verticale en een horizontale rasterlijn en arceringen en schaduwlijntjes in de achtergrond. Voorbeeld van ondertekening, die heel braaf in de geschilderde versie is gevolgd. 


links: de glazen karaf centraal op de bovenplank midden: detail van die karaf 
rechts: IRr-opname waarbij de verticale lijmnaad met retouches is te zien 

Bovendien blijkt met IRr dat het werk op een andere datum is geschilderd dan tot nog toe werd aangenomen. De twee regels op het stukjes papier blijven niet te ontcijferen, maar als jaartal is 1558 te lezen. Tot nog toe werd dit stilleven als 1538 gedateerd.

Links:microscoop foto 


Rechts: IRr-opname 



 

 

 

 

De Infrarood-reflectografische opnames zijn gemaakt door Frans Dam, thermograaf van EMAD B.V. en Piet van Riel van Xenics nv o.l.v. Luuk van der Loeff, Kröller Muller Museum.